30/08/2011

TIẾNG VIỆT ĐANG "DÀI" RA



GS.TS. NGUYỄN ĐỨC DÂN

Trong một chương trình Chào buổi sáng (VTV1) mới đây, viên sĩ quan cảnh sát giao thông trả lời phỏng vấn rằng: “Chúng tôi đã xác định được những cơn mưa kéo dài trên một tiếng đồng hồ hoặc dưới một tiếng đồng hồ gây ngập lụt là 53 điểm”. Sao không nói: “Chúng tôi đã xác định được 53 điểm cứ mưa to là ngập” cho gọn?

Cũng chương trình này, hàng ngày vẫn ra rả “người tham gia giao thông”, “các phương tiện tham gia giao thông”. Sao không nói “người đi lại”, “xe cộ” cho ngắn? Hiện tượng nói dài đang ngày càng trở nên phổ biến trong sách báo và văn bản tiếng Việt hiện nay. Vì sao?

Dai, dài, nhưng an toàn!

Anh dân quân đánh vần chưa thạo chữ quốc ngữ trong truyện Đôi mắt của Nam Cao đã nói thuộc lòng một bài ba giai đoạn kháng chiến phòng ngự, cầm cự, tổng phản công… “dài đến năm trang giấy”. Những người này cứ nói ra “là thấy đề nghị, yêu cầu, phê bình, cảnh cáo, thực dân, phát xít, phản động, xã hội chủ nghĩa, dân chủ với cả tân dân chủ nữa…” (trích Đôi mắt, 1948).

Cách nay 63 năm đã xuất hiện trên cửa miệng người dân bình thường những khái niệm cao xa mấy ai hiểu hết ý nghĩa này. Sáu, bảy thập kỷ là khoảng thời gian tạo ra hai thế hệ, đủ dài để hình thành thói quen nói năng đúng giáo điều mà không cần hiểu thấu đáo. Điều này dẫn tới hệ luỵ là xã hội hình thành thói quen chấp nhận, tư duy thụ động, không muốn lật lại nghĩa lý của từ ngữ, câu chữ, khái niệm và lập luận khi tiếp nhận văn bản. Vả lại, nếu ai đó muốn bình luận sẽ tạo ra những lời nghịch nhĩ và trở thành “người có vấn đề”.

Kết quả là người ta lo nói năng an toàn, cầm giấy phát biểu theo những giáo điều, dần dần hình thành thói quen kết luận mà không chú ý tới lý lẽ thuyết phục. Nhiều người nghèo đi về ngôn từ và tư duy, nhưng vẫn cần thể hiện mình. Vậy là sinh ra lối nói sang trọng với nhiều từ Hán – Việt nhưng lại không hiểu thấu đáo và những câu hùng hồn dài dòng rỗng nghĩa.

Những lối nói dư thường gặp

Qua phim truyền hình và một số chương trình truyền hình gần đây, có thể bắt gặp những lối nói dư sau:

Dùng lặp hai từ Hán – Việt và thuần Việt đồng nghĩa: như “Nạn rải đinh tái xuất hiện trở lại” (Chào buổi sáng, 6.5.2011). Tái xuất hiện là xuất hiện trở lại. Nói nạn rải đinh “xuất hiện trở lại” là đủ. Và “Mời các bạn nghe những tin tức cập nhật đầu tiên trong ngày” (Chào buổi sáng, 13.1.2010). “Cập nhật” là trong ngày. Nói “tin tức đầu tiên trong ngày” là đủ. Nguyên nhân chính của loại dư quá phổ biến này là trong nhận thức của người Việt hiện nay, nghĩa của nhiều yếu tố Hán – Việt đã “mờ” đi nên nhiều người không thấy “dư” nữa.

Lặp lại những diễn đạt đồng nghĩa: như “Mục đích cô đến đây để làm gì?” (phim Cuộc gọi lúc 0 giờ, tập 18, VTV3). Sao không biên tập thành “Cô đến đây làm gì?” cho gọn? Lại nữa: “Chắc có lẽ là vậy” (phim Cuộc gọi lúc 0 giờ, tập 19). “Chắc” và “có lẽ” là hai từ thể hiện hành vi phỏng đoán một khả năng không chắc chắn. Nói “Chắc vậy” hoặc “Có lẽ vậy” là đủ.

Đưa vào lời nói những yếu tố đương nhiên tồn tại: như “Anh xin lỗi! Anh đã tát vào má em” (phim Sự quyến rũ của người vợ, VTV3, 1.6.2011). Một khi mở bàn tay đánh vào má thì gọi là “tát”, đánh vào mông gọi là “phát”, đánh vào mồm miệng gọi là “vả”, đánh vào tai gọi là “bạt”. Vậy nói “Anh xin lỗi! Anh đã tát em” là đủ.

Nói dư thành sai: như “Ở Việt Nam chủ yếu có mấy loại gấu? Gợi ý: hai, ba hay bốn?” (Đấu trường 100, VTV3, 30.5.2011). Đáp án (lời MC): “Hai. Không có thêm loại gấu nào nữa đâu”. Từ “chủ yếu” khiến câu hỏi định lượng này mang tính xác suất. Đáp án “hai” khiến người nghe nghĩ rằng còn một loại gấu thứ ba (thứ yếu) nữa. Dù 99,9% gấu ở Việt Nam là hai loại gấu ngựa và gấu chó thì vẫn có 0,1% thuộc loại gấu thứ ba. Nói như MC “Không có thêm loại gấu nào nữa đâu” là không chuẩn. Còn như, nếu chỉ có hai loại gấu thì từ “chủ yếu” làm câu hỏi trên sai.

Ví dụ khác: “Sáng tác này của Trần Hoàn vào năm nào: a) 1948, b) 1958, hay c) 1968?” Đội A: 1958. Lời MC: “Đáp án này hoàn toàn sai”; Đội B: 1948. Lời MC: “Vâng, hoàn toàn chính xác!” (Trò chơi âm nhạc, VTV3, 29.7.2011). Nếu 1948 là hoàn toàn chính xác, 1958 là hoàn toàn sai thì năm nào là chính xác không hoàn toàn, năm nào là sai không hoàn toàn? MC nói dư từ “hoàn toàn”.

Dùng chập những cụm từ đồng nghĩa: như “Một nữ tử tù trốn thoát, điều này chưa từng xảy ra bao giờ từ trước đến nay” (phim Nữ tử tù, VTV3, 17.5.2009). “Chưa từng” là chưa bao giờ và cũng là từ trước đến nay chưa xảy ra. Vì vậy, câu trên dư chập ba. Có ba cách nói ngắn hơn: “điều này chưa xảy ra bao giờ”; “điều này chưa từng xảy ra” và “điều này từ trước đến nay chưa xảy ra”.

Thói quen nói năng đúng giáo điều mà không cần hiểu thấu đáo dẫn tới hệ luỵ là hình thành thói quen chấp nhận, tư duy thụ động, không muốn lật lại nghĩa lý của câu chữ, khái niệm và lập luận khi tiếp nhận văn bản. Đây là nguyên nhân chính dẫn tới lối nói dư thừa.

Nguồn:
Tiếng Việt đang “dài” ra!




10 comments:

Thái Anh on 03:25 Ngày 31 tháng 08 năm 2011 nói...

Cái này nếu như cháu không nhầm thì là ở môn Tiếng Việt thực hành. Đọc cả quyển giáo trình đó cũng thú vị. Môn này cháu bị điểm thấp nhất trong các môn học. Cháu cũng thường mắc lỗi câu dài, nhiều ý trong 1 câu nữa.

O Xuân on 07:08 Ngày 31 tháng 08 năm 2011 nói...

người viết canh me để bắt giò người nói."-) Em thì cảm thấy lạ khi nhiều nhà hàng offer ĐIỂM TÂM SÁNG, bởi vì từ đó đến giờ cứ nghĩ điểm tâm là dành cho buổi sáng rồi. Mần răng lại thêm chữ sáng làm chi anh hỉ?
Dạo ni không nghe anh nói năng chi cả???

Titi on 09:11 Ngày 31 tháng 08 năm 2011 nói...

Cái tít cái tít, dễ làm người đọc tưởng bở quá ...ha ha...

L2C on 09:14 Ngày 31 tháng 08 năm 2011 nói...

Em nghiệm thấy nếu ai tiếng Việt chuẩn thì khi dùng Google Translate dịch, sẽ cho câu cú không ngớ ngẩn. Ngày xưa em đi dịch mà nếu dịch sang tiếng Anh phải lược bỏ nhiều ý thì em cũng đánh giá là tiếng Việt của người đó không trong sáng. Ai nói nhiều câu mà mãi không có thêm thông điệp gì mới là em cũng có xu hướng không dịch, hoặc hỏi lại là ý này đã nói ở trên rồi, có cần dịch nữa không, hihi.

Riêng cái dẫn chứng "hoàn toàn....sai" trong Trò chơi âm nhạc thì thật ra là MC có ý muốn làm cho người chơi hồi hộp, không biết mình đúng hay sai cho đến tận câu chữ cuối cùng của lời nói.

Em không nghĩ là họ yếu về ngôn ngữ, mà họ biết tung hứng với ngôn ngữ để tạo ra một sân chơi hấp dẫn. Mỗi tội họ dùng chiêu này nhiều lần quá, đâm ra hết tính thời sự.

Nặc danh nói...

Bài này hay, em học thêm được cách viết sao cho đừng repetition trong câu.
Lúc còn đi học tiếng xứ người, mỗi lần em muốn nộp research là em phải hẹn gặp TA, chuyên về ngôn ngữ, giúp em chỉnh sửa những từ trùng í và cách dùng từ cho đúng.
Bi giờ tiếng Việt em vẫn bị run-on sentence, ngắt câu và đặt dấu chấm phết đôi khi ko đúng làm sai đi nghĩa của cả câu. Viết blog xong lo té đi làm, khi rảnh đọc lại thì thấy...he he, lỗi cả một rổ.
Nhưng tương đối bi giờ em viết chiến hơn cách đây 4 năm rùi ;))

LU

CTL on 11:11 Ngày 31 tháng 08 năm 2011 nói...

Bài viết cực kỳ thú vị! Cái tựa đề của bài viết này cũng rất lý thú khi dùng từ "dài"!!! Báo chí, phương tiện truyền thông có tác động không nhỏ đến tói quen "nói tiếng Việt". Nhưng hình như càng ngày lại càng thấy "các vị này" không chú ý việc: "giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt" mà lại...làm hỏng (dài) đi tiếng Việt.

Nặc danh nói...

VMC ơi tôi muốn tìm đọc lại bài viết rất cảm động về 1 du học sinh bị tử hình vì dính đến ma túy mà tìm mãi không ra

iZDoer on 13:00 Ngày 31 tháng 08 năm 2011 nói...

thank

VMC on 13:33 Ngày 31 tháng 08 năm 2011 nói...

@Nặc danh:
Đây là các link, bạn tham khảo nhé:
1. http://vmcinhanoi.blogspot.com/2006/05/singapore-tu-hinh-nguyen-tuong-van-hai.html

2. http://vmcinhanoi.blogspot.com/2006/05/nguyen-tuong-van-bi-hanh-quyet-tai.html

Nặc danh nói...

Bây giờ người ta hay dùng cụm từ "không dưới". Ví dụ: "Không dưới 50 thí sinh tham gia cuộc thi." Sao không nói là "Trên 50 thí sinh tham gia cuộc thi" có phải ngắn gọn hơn không.

Đăng nhận xét

 

VMC Copyright © 2009 | Power by Blogger | Template redesigned by Lý Minh Triết